De overstap van de basisschool naar de brugklas is een grote stap voor veel leerlingen. Nieuwe vakken, nieuwe docenten en een compleet nieuwe sociale omgeving vragen veel van kinderen die vaak nog volop in ontwikkeling zijn.
Om deze overgang soepeler en betekenisvoller te maken, ontwikkelde Onderwijs Maak Je Samen het programma Expeditie Brugklas. In dit interview vertelt betrokken ontwikkelaar Janneke de Wolf meer over deze expeditie.
Het ontstaan
Hoe is het idee voor Expeditie Brugklas ontstaan?
Eigenlijk thuis aan de keukentafel. Daar heb ik het afgelopen schooljaar mijn zoon begeleid bij zijn huiswerk. Hij zat in 4 vwo en zijn cijfers op de toetsen waren vele malen lager dan in de onderbouw. Daar was ‘even’ doorlezen genoeg om goede resultaten te behalen. Maar in de bovenbouw werd dat anders. De hoeveelheid lesstof nam toe en de leerstof vroeg om andere leerstrategieën om je de inhoud eigen te maken. Helaas had mijn zoon geen idee van hoe hij dit kon aanpakken. Dit zorgde voor een verminderd welbevinden. Terwijl zijn motivatie voor school steeds minder werd, groeide mijn motivatie. Dit moest toch anders kunnen?! Samen zijn we gaan leren leren.
Welke signalen uit de praktijk maakten duidelijk dat er behoefte was aan zo’n programma?
Toen ik dit met de mentor van mijn zoon besprak, bleek dat veel leerlingen hiermee worstelen. Ook vriendinnen vertelden dat hun kinderen al bij de start op de middelbare school niet goed wisten hoe ze moesten leren. Met mijn 25 jaar ervaring in het onderwijs zag ik hetzelfde: veel focus op kennisopbouw, maar weinig op hóé je effectief leert. Bij OMJS begeleid ik teams hierin. Dit motiveerde mij om iets te ontwikkelen dat leerlingen ondersteunt met kennis én praktische ervaring.
Het ontwikkelproces
Wie waren er betrokken bij de ontwikkeling?
De ontwikkeling van Expeditie Brugklas is echt een samenwerking geweest. Binnen OMJS heb ik mijn opzet gedeeld met een team van onderwijskundigen, trainers en projectleiders. Ieder heeft met zijn of haar eigen expertise geholpen om de inhoud steeds verder aan te scherpen. Daarnaast heeft onze grafisch vormgever Mark er een prachtige stijl voor ontworpen. Maar minstens zo belangrijk: we hebben de opzet mogen testen op meerdere klassen met achtstegroepers
middels een pilot. Hun praktijkervaringen en feedback waren onmisbaar om het programma realistisch en werkbaar te maken.
Speelden wetenschappelijke inzichten of onderwijstheorieën een rol bij de keuzes die gemaakt zijn?
Absoluut. Ik heb me laten inspireren door recente inzichten over de overgang van primair naar voortgezet onderwijs, de sociaal-emotionele ontwikkeling en motivatiepsychologie. Denk bijvoorbeeld aan theorieën rondom ‘growth mindset’, zelfdeterminatietheorie en de rol van executieve functies. Daarnaast hebben mijn collega’s en ik geput uit onderzoek naar metacognitieve vaardigheden en effectieve leerstrategieën in combinatie met neuropsychologie. Deze wetenschappelijke basis hebben we telkens vertaald naar praktische werkvormen die direct toepasbaar zijn voor leerlingen en leraren.
De visie en doelen
Wat is volgens jullie het belangrijkste doel van Expeditie
Brugklas?
Het belangrijkste doel van Expeditie Brugklas is om leerlingen stevig en zelfbewust te laten starten in het voortgezet onderwijs. We willen dat ze hun eigen kwaliteiten leren herkennen, dat ze weten hoe ze met uitdagingen kunnen omgaan en dat ze verschillende leerstrategieën kunnen toepassen. Het programma draait dus niet alleen om kennis, maar vooral om persoonlijke groei en (metacognitieve) vaardigheden.
Hoe helpt het programma leerlingen om de overgang naar het
voortgezet onderwijs beter te maken?
De overstap naar de brugklas is spannend: alles is nieuw en leerlingen moeten hun plek opnieuw vinden. Expeditie Brugklas ondersteunt daarbij door leerlingen bewust stil te laten staan bij wie ze zijn en wat ze kunnen. Door middel van opdrachten, gesprekken en gezamenlijke activiteiten ontdekken ze hun sterke kanten en leren ze strategieën om met uitdagende situaties om te gaan. Dat geeft zelfvertrouwen en zorgt ervoor dat ze sneller hun draai vinden in de nieuwe omgeving.
De inhoud
Hoe ziet Expeditie Brugklas er in de praktijk uit?
Voorafgaand aan de expeditie ontvangt de leraar een lesbrief. Daarin staan meerdere lessen beschreven, waarvan de eerste verplicht is om te geven. Zo hebben de leerlingen al wat voorkennis over het brein voordat ze ‘op expeditie gaan’. Expeditie Brugklas vindt plaats in ons KlijfLab in Helmond. In deze grote, inspirerende en uitnodigende ruimte breiden leerlingen gedurende drie uur hun kennis, ervaringen en vaardigheden uit. Na de expeditie ontvangt de leraar nog een lespakket vol lessuggesties en materialen om de inhoud van de expeditie te onderhouden en te verdiepen, zodat alle kennis én vaardigheden echt kunnen beklijven.
Welke thema’s en activiteiten staan centraal?
De expeditie bestaat uit drie blokken. In het eerste blok ontdekken leerlingen hoe hun brein werkt en ervaren ze dit in een circuit met een keuze uit zestien activiteiten. In het tweede blok reflecteren ze op hun denkvaardigheden en leren ze van elkaar tijdens een uitdagende samenwerkingsopdracht. In het laatste blok oefenen ze met acht effectieve leerstrategieën, waarbij ze tips en feedback krijgen. De expeditie eindigt met een evaluatie en een souvenirtje om mee naar huis te nemen.
Hoe leren leerlingen hun eigen talenten en kwaliteiten ontdekken?
Dat gebeurt door hen actief te laten reflecteren en door feedbackmomenten te creëren. Leerlingen krijgen de kans om hun sterke kanten te benoemen en worden gestimuleerd om van en met elkaar te leren. Vaak zien ze eigenschappen bij zichzelf die ze eerst niet als ‘kwaliteit’ herkenden, maar die door anderen wel worden opgemerkt. Dat geeft een enorme boost aan hun zelfbeeld.
Wat vraagt het programma van docenten en mentoren die ermee werken?
Expeditie Brugklas vraagt van leraren vooral een open en coachende houding. Zij begeleiden de opdrachten in de klas en – samen met de OMJS-specialist – tijdens de expeditie. Het belangrijkste is echter dat ze ruimte geven aan leerlingen om zelf te ontdekken en te verwoorden wat voor hen belangrijk is. Dit vraagt dus niet per se extra vakkennis, maar wel de bereidheid om te luisteren, door te vragen, te reflecteren en hulp te bieden om kennis en ervaringen met elkaar te verbinden. Tegelijkertijd merken we dat ook leraren zelf veel leren van het programma, omdat ze concrete handvatten krijgen om leerlingen te leren leren.
Ervaringen
Welke reacties ontvangen jullie van scholen, docenten en leerlingen?
De reacties zijn ontzettend positief. Scholen geven aan dat Expeditie Brugklas precies aansluit bij de behoeften van leerlingen in deze fase. Leraren vertellen dat ze hun leerlingen op een hele andere manier leren kennen, juist doordat er ruimte is voor reflectie, samenwerking en persoonlijke groei. Daarnaast geeft een aantal leraren aan zelf ook nog een hoop bij te leren. Leerlingen zelf noemen vaak dat ze het programma niet alleen leuk vinden, maar dat ze ook echt nieuwe inzichten hebben opgedaan over zichzelf, hun brein en hoe ze beter kunnen leren.
Tot slot
Als jullie Expeditie Brugklas in één zin zouden moeten omschrijven, hoe zou je dat dan doen?
Expeditie Brugklas is een ontdekkingsreis waarin leerlingen zichzelf beter leren kennen, hun kennis vergroten en rijke ervaringen opdoen, zodat ze met vertrouwen, doelgerichte vaardigheden en plezier een sterke start maken in het voortgezet onderwijs.
