Met werkvorm en download
“Dit kunnen mijn leerlingen niet.”
“Sla opgave 4 en 5 maar over, jullie hebben al zo hard gewerkt.”
“Voor hem is dit al heel knap.”
Herkenbaar?
Misschien hoor je dit soort uitspraken in de teamkamer.
Misschien zeg je ze soms zelf, met de beste bedoelingen.
Misschien klinken ze subtieler, bijvoorbeeld:
“Doe maar wat je lukt.”
“We gaan vandaag hele moeilijke woorden leren.”
“Hij is nu eenmaal geen rekentalent.”
“Ik heb gewoon een hele zwakke groep dit jaar.”
We zeggen het vaak uit zorg. Uit bescherming. Uit realisme.
Maar wat als precies in deze zinnen onze verwachtingen zichtbaar worden?
En wat als die verwachtingen méér invloed hebben op leerresultaten dan we soms beseffen?
Waarom hoge verwachtingen ertoe doen
Onderzoek laat al decennia zien dat verwachtingen van leraren een krachtige invloed hebben op het leren van leerlingen. Het klassieke onderzoek van Rosenthal & Jacobson (1968) liet zien dat leerlingen waarvan leraren (ten onrechte) dachten dat ze een groeispurt zouden maken, daadwerkelijk meer vooruitgang boekten. Niet door een andere methode, maar door subtiele verschillen in: interactie, feedback, spreektijd, uitdaging en non-verbale signalen.
Verwachtingen beïnvloeden gedrag. Gedrag beïnvloedt kansen. Kansen beïnvloeden ontwikkeling. Latere meta-analyses bevestigen dat lage verwachtingen kunnen leiden tot lagere prestaties, vooral bij kwetsbare groepen. Leraren stellen minder verdiepende vragen, geven minder denktijd, bieden minder complexe taken, corrigeren sneller of nemen werk over. De daardoor lagere prestaties bevestigen dan de overtuiging van de leerkracht en samen beland je in een vicieuze cirkel.
Hoge verwachtingen ≠ hoge druk
Het is wel belangrijk om onderscheid te maken. Hoge verwachtingen gaan niet over méér werk of hogere prestatiedruk of alle leerlingen op gymnasiumniveau krijgen.
Ze gaan over toegang tot het curriculum, ambitie voor élke leerling, feedback op inhoudelijke groei, ondersteuning zonder verlaging van doelen, differentiëren in ondersteuning, niet in ambitie. Hoge verwachtingen zit dus niet alleen in cognitieve ontwikkeling, maar ook in leergesprekken, communicatie, feedback en het stimuleren van meer zelfstandigheid, zelfredzaamheid en zelfverantwoordelijkheid.
Carol Dweck’s onderzoek naar mindset toont aan dat wanneer leerlingen ervaren dat vaardigheden ontwikkelbaar zijn, ze meer doorzetten, beter omgaan met fouten en hogere resultaten behalen. Maar mindset is geen poster aan de muur. Het zit in taalgebruik, feedback, instructie, taakverdeling én schoolcultuur.
De werkvorm: verwachtingen zichtbaar maken
De meeste leraren kiezen er niet bewust voor om lage verwachtingen te hebben. Niemand denkt: “Ik ga vandaag eens wat minder van deze leerling verwachten.”
Maar verwachtingen beïnvloeden wél dagelijks ons handelen. Ze zitten vaak verstopt in kleine dingen en dagelijkse gewoontes. In hoe we vragen stellen, feedback geven, differentiëren of over leerlingen spreken. Die patronen zijn meestal routine geworden. Automatisch. Onbewust.
De werkvorm helpt teams om deze vaak onbewuste patronen samen te herkennen en bespreekbaar te maken, zodat je samen taal kunt ontwikkelen voor wat je anders zou kunnen doen.
Hoe werkt de werkvorm?
De werkvorm bevat herkenbare praktijksituaties, verdeeld over zes thema’s:
- Taal & interactie
- Aanbod & instructie
- Verwachtingen & overtuigingen
- Gedrag & zelfstandigheid
- Feedback & doelen
- Team & schoolcontext
Door deze situaties te bespreken, ontstaat geen schuldvraag, maar bewustwording:
Wat zegt dit over onze verwachtingen?
Wat zou hier anders kunnen?
Wat doen we al sterk?
Waar liggen onze blinde vlekken?
Hoe voer je de werkvorm uit?
De werkvorm is geschikt voor een teamoverleg, studiedag of bouwbijeenkomst (60–90 minuten).
Stap 1 – Maak kleine groepen (5 minuten)
Verdeel het team in groepjes van 3 à 4 leraren. Zorg bij voorkeur voor gemengde groepjes (bijv. verschillende bouwen of functies).
Geef ieder groepje een set kaarten of een overzicht met de praktijksituaties, verdeeld over de zes thema’s.
Stap 2 – Kies en bespreek situaties (20–30 minuten)
Laat elk groepje twee tot vier situaties kiezen die herkenning oproepen. Per situatie kunnen de volgende vragen worden besproken:
- Wat gebeurt hier precies?
- Wat zegt dit (mogelijk) over verwachtingen?
- Wat is het effect op leerlingen?
- Doen wij dit ook weleens? Wanneer?
- Wat zou hier een alternatief kunnen zijn?
Belangrijk: Het gaat niet om schuld of goed/fout. Het gaat om onderzoeken.
Tip: Laat één iemand per groepje kort noteren wat opvalt.
Stap 3 – Koppel terug in het team (20 minuten)
Elk groepje deelt één situatie die veel gesprek opriep. Daarbij benoemen zij één inzicht dat hen raakte. Tot slot delen zij één concreet voorbeeld voor alternatief gedrag.
De gespreksleider luistert tijdens het terugkoppelen naar terugkerende thema’s en benoemt wat opvalt. Bijvoorbeeld:
- “Ik hoor meerdere voorbeelden rondom instructie en tijdsdruk.”
- “Veel situaties gaan over feedback.”
- “Opvallend is dat we vaak spreken over overtuigingen in plaats van gedrag.”
Door deze patronen hardop samen te vatten, ontstaat inzicht in de grootste ontwikkelkansen op teamniveau.
Stap 4 – Van inzicht naar afspraak (15–25 minuten)
Maak met het team gezamenlijke keuzes: Wat willen we de komende periode bewust anders doen? Welke kleine gedragsverandering spreken we met elkaar af? Hoe houden we elkaar scherp?
Voorbeelden van teamafspraken:
- We stellen elke leerling minimaal één open vraag per les.
- We benoemen altijd het leerdoel expliciet.
- We differentiëren in ondersteuning, niet in ambitie.
- We bespreken fouten klassikaal als leermoment.
Tip: Maak het concreet en observeerbaar.
Verdieping
Wil je een verdiepingsslag maken? Dan kun je lesopnames analyseren of in duo’s lesbezoeken doen met focus op verwachtingen. Of laat een collega een leerlingbespreking analyseren: spreken we in termen van beperkingen of mogelijkheden?
Wat maakt deze werkvorm krachtig?
Wie de situaties leest, zal regelmatig denken: ‘ja, dit herken ik.’
Niet omdat we het verkeerd doen, maar omdat dit het onderwijs is zoals het elke dag gebeurt. In de drukte van de les, de haast van een volle planning en in goedbedoelde zorg voor een leerling.
Juist daarom werkt deze werkvorm. De voorbeelden komen zo dichtbij dat het gesprek vanzelf persoonlijk wordt, zonder dat het onveilig wordt. Het gaat niet over schuld of intenties. We weten allemaal dat we het beste willen voor onze leerlingen. Het gaat over kleine, dagelijkse keuzes die soms ongemerkt iets zeggen over wat we verwachten.
Wanneer we die keuzes samen onder de loep nemen, ontstaat ruimte voor bewustwording. We luisteren naar elkaar. We herkennen patronen. We merken waar we misschien onbedoeld kansen verkleinen en waar we ze juist kunnen vergroten.
Langzaam verschuift het gesprek van “wat doen we?” naar “wat willen we uitdragen?”
Van losse gewoontes naar gedeelde overtuigingen.
Zo groeien hoge verwachtingen uit tot iets wat niet alleen in woorden bestaat, maar voelbaar wordt in de school. In hoe we leerlingen aanspreken. In hoe we hen uitdagen. In hoe we over hen praten. Met elkaar en met henzelf.
Van herkennen naar handelen
Herkennen is waardevol, maar het echte verschil ontstaat wanneer inzicht leidt tot ander handelen. Daarom blijft het in deze werkvorm niet bij bewustwording. Bij elk thema worden concrete alternatieven zichtbaar: kleine, dagelijkse keuzes die grote impact hebben.
Een leerling die zegt: “Dit kan ik niet”, krijgt geen uitweg, maar een eerste stap. Vragen worden niet alleen gesteld aan de snelle denkers, maar aan iedereen. Leerdoelen worden niet verondersteld, maar expliciet gemaakt. Toetsen worden geen eindstation, maar informatie om het onderwijs bij te sturen. En leerlingen worden niet vastgezet in labels, maar aangesproken op hun ontwikkeling.
Zo verschuift het gesprek van overtuigingen naar gedrag. Van wat we denken naar wat we doen.
Meer weten of begeleiding nodig?
Willen jullie als team onderzoeken welke (soms verborgen) verwachtingen een rol spelen in jullie dagelijkse praktijk? Willen jullie werken aan een gedeelde ambitie en samen verkennen hoe hoge verwachtingen zichtbaar worden in differentiatie, feedback en instructie? Of zoeken jullie begeleiding om deze werkvorm doelgericht in te zetten tijdens een studiedag of teamtraject? Wij denken graag met jullie mee! Mail dan vrijblijvend naar info@onderwijsmaakjesamen.nl.
Hoge verwachtingen zijn geen slogan of losse interventie. Ze krijgen betekenis in wat je elke dag doet, zegt en kiest. In hoe je lesgeeft. In hoe je over leerlingen spreekt. In hoe je samen verantwoordelijkheid neemt. En precies daar maken we in ons onderwijs samen het verschil.
