Van problemen erkennen naar kansen pakken
Basisscholen staan voor grote uitdagingen: een krimpende arbeidsmarkt met minder leerkrachten, afnemende financiële middelen, flexibelere inzet van onderwijsprofessionals, hoge verwachtingen van ouders, inclusief onderwijs en een controlerende overheid.
Deze urgenties vragen om toekomstbestendig onderwijs, waarin scholen anders organiseren, samenwerken (met elkaar en met de omgeving, zoals kinderopvang, zorg en welzijn) en vernieuwen om kwaliteit te blijven bieden.
Toekomstgericht onderwijs
Vanuit ons werk in het (anders) organiseren van onderwijs richten wij ons met onderwijsregio’s, schoolbesturen, schoolleiders en schoolteams voortdurend op de vraag: hoe toekomstgericht is ons onderwijs? Daarbij hanteren we de volgende definitie:
Toekomstgericht onderwijs is onderwijs van, voor en over de toekomst.
Met onderwijs van de toekomst wordt onderwijs bedoeld dat zo goed mogelijk gebruik maakt van de meest recente kennis en mogelijkheden om het onderwijs te realiseren dat je beoogt, bijvoorbeeld door inzet van nieuwe technologie en onderwijskundige aanpakken. Onderwijs voor de toekomst is onderwijs dat leerlingen in staat stelt zich voor te bereiden op hun toekomst(en) en dat rekening houdt met maatschappelijke, technologische en economische ontwikkelingen. Onderwijs over de toekomst laat leerlingen nadenken over hoe die toekomst eruitziet en over de rol die zij daarin willen spelen. Hierbij worden ook de ‘grote vragen’ meegenomen als inhoud van het onderwijs[1].
Vanuit de gesprekken op scholen kunnen we dit doortrekken naar het begrip onzekerheid. Hoe bereid je je als school voor op een onzekere toekomst, met alle vragen die daarbij horen? Beginnend bij de basisvraag: hoe verzorgen wij over 5 jaar überhaupt onderwijs als we minder leerkrachten in dienst hebben? En wat hebben wij ons leerlingen te leren voor hun toekomst, via welke didactiek en hoe organiseren we dat dan?
Werkende principes
Vanuit ons advieswerk in scholen en op het niveau van schoolbesturen en onderwijsregio’s herkennen wij een aantal werkende principes in het ontwikkelen en organiseren van toekomstgericht onderwijs. Dit zijn de knoppen waaraan je kunt of moet draaien om beweging te veroorzaken.
Het geheel van deze principes en hun onderlinge samenhang sluit nauw aan bij het model van de lerende organisatie.
Fig. 1 – Grafische weergave Lerende Organisatie [2]
Zes werkende principes richting toekomstgericht onderwijs
Op basis van praktijkervaringen en gespiegeld aan het model van de lerende organisatie onderscheiden wij zes werkende principes:
1. Gedragen visie en ambitie
- De visie stuurt leiderschap, samenwerken, didactiek en organisatie.
- De visie is actueel en helpend.
- De visie is gedeeld en gedragen.
2. (Gespreid) Leiderschap
- Persoonlijk leiderschap
- Visie en richting geven.
- Verantwoordelijkheid voor kwaliteit en resultaat.
- Teamontwikkeling en professionele cultuur.
- Talentontwikkeling.
3. Onderwijsinhoud & didactiek
- Inclusief handelen.
- Technologie en digitalisering.
- Praktische invulling van de onderwijskundige visie.
- Inzet van effectieve didactiek en differentiatie.
- Gebruik van data ter evaluatie en verbetering van het onderwijs.
- Bewust keuzes maken in curriculum en tijd passend bij de doelgroep.
4. Organisatie(vormen)
- Groepsdoorbrekend werken (bijvoorbeeld: units, leerpleinen of combinatiegroepen).
- Teamteaching of co-teaching.
- Inzetten van andere professionals (zoals onderwijsassistenten, vakdocenten, leraarondersteuners).
- Gebruik van digitale ondersteuning met focus op de kerntaak.
5. Werkgelukkig samenwerken
- Samenwerken aan leerlingontwikkeling.
- Samenwerken aan teamontwikkeling en zelfontplooiing.
- Bijdragen aan een professionele leergemeenschap.
- Samenwerken met ouders en externe partners.
6. Onderzoekende cultuur
- Feedbackprocessen op persoons- en teamniveau.
- Kennis opdoen en verwerken binnen een professionele leergemeenschap (PLG).
- Werken met experimenten.
Deze zes werkende principes staan in nauwe relatie tot elkaar in het realiseren van toekomstgericht onderwijs:
Fig. 2 – Zes werkende principes richting toekomstgericht onderwijs
Samenhang en ontwikkeling
Het geheel van de werkende principes is erop gericht het onderwijs beter te laten aansluiten bij de eisen en uitdagingen die in de nabije toekomst op ons afkomen. In de transitie van het primaire proces binnen de school worden experimenten opgestart, uitgevoerd en geëvalueerd door onderwijsprofessionals [3].
De iteratie tussen organisatie en didactiek wordt hierin al snel zichtbaar en noodzakelijk. Wanneer in instructie of verwerking wordt geëxperimenteerd met een andere organisatievorm, vraagt die nieuwe organisatie om een aangepaste didactiek. En andersom: ingrijpende veranderingen in de didactische aanpak bieden kansen om het onderwijs anders in te richten dan leerkrachten gewend waren.
Een open deur is dat alles begint met visie en ambitie. In de trajecten die wij mochten begeleiden, ervoeren onderwijsprofessionals dat pragmatische oplossingen op de langere termijn niet voldoen, terwijl een visiegestuurde aanpak juist duidelijkheid en energie geeft. Vanuit die energie worden verantwoordelijkheden steeds meer gedeeld. Het delen van leiderschap binnen de school wordt daarbij essentieel, evenals de vraag hoe de formele leider deze processen aanstuurt en monitort.
Tegelijkertijd willen scholen hun kwaliteit behouden of zelfs verhogen. Onderzoek speelt hierin een belangrijke rol: enerzijds om evidence-informed te starten met experimenten, anderzijds om deze experimenten te evalueren en kwaliteitsverbeteringen te borgen door onderzoek in de school zelf.
In al het bovenstaande wordt duidelijk dat het beeld van de leerkracht die individueel met een vaste groep leerlingen werkt, steeds meer tot het verleden zal behoren. In de school van de toekomst wordt intensiever samengewerkt. De centrale vragen daarbij zijn: hoe organiseren we deze samenwerking tot professioneel handelen, en op welke manier groeit het werkgeluk van de betrokken medewerkers?
Dit model helpt ons om beredeneerd voortgang te maken in het proces, door steeds te onderzoeken welk van de zes principes op dat moment aandacht vraagt. Experimenten op de werkvloer kunnen bijvoorbeeld leiden tot bijstelling van visie en ambitie, of tot veranderingen in organisatievormen of de invulling van leiderschap. Het voortdurend en doelbewust schakelen tussen deze principes verdiept denken en handelen en draagt bij aan de borging van de ingezette transitie naar toekomstgericht onderwijs.
Fig. 2 – Zes werkende principes richting toekomstgericht onderwijs
Bronnen:
[1] Bol & De Wolf (2023)
[2] Kools, (2020), Ros (2022)
[3] Götte (2024)
Door:
Hans van Leeuwen (Onderwijs Maak Je Samen)
Marlies van Dorp (Marlies van Dorp Onderwijs Anders)
