Op zoek naar de werkende principes van Anders Organiseren
Uit OMJS Magazine #12 (november 2025)
De wereld van het onderwijs staat niet stil. Veranderingen in de maatschappij,
het hardnekkige lerarentekort en de behoefte aan flexibeler en toekomstgericht
onderwijs vragen om nieuwe manieren van organiseren. Binnen Stichting Christelijk
Onderwijs Haaglanden (SCOH) wordt hier al enkele jaren actief mee geëxperimenteerd. Programma’s als Heel Holland Leert en de
Expeditie inspireren schoolteams om hun onderwijsorganisatie kansrijker te maken
en ondersteunen ze daarbij – met oog voor de eigen context en uitdagingen. Marlies
van Dorp, projectleider Kansrijk Organiseren van SCOH, en onderwijsadviseur Hans van Leeuwen zijn drijvende krachten achter deze programma’s.
Heel Holland Leert
Sinds 2022 bestaat binnen SCOH de projectgroep Kansrijk Organiseren. De opdracht vanuit het bestuur is om scholen te ondersteunen bij het inrichten van kansrijkere onderwijsorganisaties. De projectgroep werd opgericht vanwege het urgente lerarentekort, maar heeft zich gaandeweg ontwikkeld tot ondersteuning voor het bouwen aan toekomstgericht onderwijs door kansrijk te organiseren. Want dit kan het antwoord zijn op de spanningen die mensen in het
onderwijssysteem ervaren.
In 2021 is OMJS – in samenwerking met Thea Streng van Utrecht Leert – het programma Heel Holland Leert gestart. In dit programma mogen managementteams van scholen uit de vijf grote steden zich onderdompelen in perspectieven op het anders organiseren van het onderwijs en de schoolorganisatie om vanuit die inzichten te werken aan visiegestuurde oplossingen. Ook dit traject is gestart vanuit de urgentie van het lerarentekort. Tegelijkertijd zoeken scholen juist om andere redenen naar nieuwe organisatievormen en ander onderwijs, bijvoorbeeld om beter aan te sluiten bij leerbehoeften van kinderen en om het onderwijs professioneler en flexibeler te organiseren. Het lerarentekort biedt daarmee ook een kans: van anders organiseren naar kansrijk organiseren door kansen voor ontwikkeling te creëren.
Marlies van Dorp is al bij betrokken bij het programma vanaf de eerste uitvoering met scholen vanuit Utrecht Leert. Sindsdien heeft ze SCOH-scholen gestimuleerd om mee te doen aan het programma Heel Holland Leert. Mét resultaat: 28 van de 37 SCOH-scholen doen mee. Vanuit haar rol als projectleider is Marlies in tien cohorten van Heel Holland Leert betrokken bij de evaluatie en verbeteringen aan het programma van sprekers en begeleiding. Juist daardoor is het een programma geworden waarin managementteams ervaren dat de driedaagse onderdompeling – met verschillende inspiratoren – helpt om met elkaar tot echt andere inzichten en andere niveaus van denken te komen.
Het programma Heel Holland Leert voorziet ook in een opvolging. Samen met veranderkundige Annemarie Mars en gecoacht door procesbegeleiders van OMJS vertalen deelnemers hun visierijke oplossingen naar concrete plannen en de implementatie daarvan op de werkvloer. Maar de praktijk van alledag verlegt helaas prioriteiten en werpt drempels op voor de daadwerkelijke invoering van de plannen.
”"Er is niet één oplossing die voor iedere school werkt."
Op expeditie
De projectgroep Kansrijk Organiseren van SCOH heeft daarom het initiatief genomen om met OMJS in gesprek te gaan over een mogelijk vervolg van Heel Holland Leert. In opdracht van het bestuur is – in overleg met Hans van Leeuwen van OMJS – een vervolgprogramma samengesteld: de Expeditie. De kern van dit programma is dat scholen ondersteund worden bij de implementatie van hun plannen voor Kansrijk Organiseren. Hoewel er zeker planvorming op Kansrijk Organiseren wordt gevraagd van alle SCOH-scholen, ligt de focus van het Expeditie-programma juist op het proces.
Wat hebben schoolleiders en onderwijsprofessionals nodig om de plannen te verwezenlijken? Welke problemen willen zij aanpakken en welke kansen willen zij aangrijpen om hun
onderwijs toekomstgericht te maken?
Ook hier gold dat scholen zich vrijwillig konden melden om mee te doen. Zeventien scholen zijn inmiddels op pad; sommige hebben nog maar net de rugzak op de rug, andere staan al met hun tentje in het basiskamp, op weg naar de volgende fase. Elke school krijgt een vaste MT-begeleider, die het MT en de schoolleiding coacht en ondersteunt in het verandertraject. Met elkaar bepalen zij welke ondersteuning verder nodig is voor hen of voor de onderwijsprofessionals om de plannen te verwezenlijken. Elke school heeft daarvoor een tegoed van maximaal twaalf dagdelen voor scholing of begeleiding.
Werkende principes
In beide SCOH-programma’s – Heel Holland Leert en de Expeditie – gaat elke school aan de slag met oplossingen die passen bij de eigen context. Juist daar ligt de kracht van beide programma’s, want er is niet één oplossing die voor iedere school werkt. Per school kunnen de problemen en kansen sterk verschillen. Ook komen er andere vraagstukken op tafel door het gesprek dat binnen de school met elkaar wordt gevoerd. Voorbeelden zijn: de verandering van de maatschappij die voelbaar is in de wijk, de zoektocht naar en de successen op het gebied van nieuwe vormen van ouderbetrokkenheid en wicked problems rond het bouwen aan inclusiever onderwijs.
SCOH-breed worden werkende principes opgehaald voor het bouwen aan toekomstgericht onderwijs: inzichten in verschillende trajecten van de deelnemende scholen die als voorbeeld voor elkaar kunnen dienen. Welke principes zijn meer voorwaardelijk van aard en welke principes kun je makkelijk vertalen naar een andere school? Deze inzichten worden opgehaald vanuit het Expeditie-programma. In de Haage onderwijsregio draait nog een ander project rond dit onderwerp, namelijk ‘Goed onderwijs met minder leerkrachten’. Hierin werken drie SCOH-scholen aan toekomstgericht onderwijs binnen de eigen school, in samenspraak met andere Haagse basisscholen en ondersteund en begeleid door de Hogeschool Leiden. Ook in dit project worden werkende principes opgehaald, via dashboards en conferentiebijeenkomsten.
Deze projectinrichting is opgezet om te ontwikkelen, te ervaren en te leren, binnen de school, het bestuur en de stad. Toekomstgericht onderwijs inrichten start vanuit de krachtige autonomie van de school, vindt altijd plaats in samenwerking met collega’s en kan via werkende principes verder worden verspreid.
De volgende stap?
Wil jouw school of team ook de volgende stap zetten richting kansrijk organiseren? Ga het gesprek aan binnen je organisatie, deel je ideeën en sluit je aan bij de initiatieven die SCOH en OMJS bieden. Zo bouwen we samen aan onderwijs dat klaar is voor de toekomst én voor ieder kind.
Aan het woord waren
Marlies van Dorp
Projectleider Kansrijk Organiseren SCOH/Den Haag
Hans van Leeuwen
Onderwijsadviseur OMJS
